Wijzigingen

Ga naar: navigatie, zoeken

Sittardse diftongering

8.081 bytes toegevoegd, 5 nov 2012 13:42
k
Positie: lf
''Naar Wikipedia''

Het '''Sittards''' is het Limburgse dialect dat in de stad Sittard gesproken wordt.

==Positie==
Hoewel Sittard, [[Geleen]] en [[Born]] één agglomeratie vormen en sinds 2001 ook één gemeente ([[Sittard-Geleen]]), zijn de dialecten van deze twee plaatsen geenszins gelijk; het Sittards verschilt aanzienlijk van het Geleens. Het vertoont de meeste verwantschap met de dialecten die direct over de grens, in de Duitse gemeente [[Selfkant]], gesproken worden, en met het dialect van [[Koningsbosch]], zie ook [[Hertogdom Gulik|Land van Gulik]]. Voor het overige is het Sittards een typisch overgangsdialect van het Midden-Limburgs en het Zuid-Limburgs van het [[Heuvelland]]. Het verschilt dan ook niet zo veel van de echte Midden-Limburgse dialecten, zoals het Roermonds.

==Kenmerken==
Het Sittards hoort tot de Oost-Limburgse dialecten. Het verschilt dan ook - met name op het gebied van de fonologie - niet zo veel van Midden-Limburgse dialecten als het Roermonds. Toch zijn er kenmerkende verschillen: een Sittardenaar zal zeggen: ''Veijer beijer veur enne gujje veijer'' ('Vier bier voor f 1,04') terwijl een Roermondenaar zegt: ''Veer beer veur enne gulje veer''. Ook heeft het Sittards invloeden van het [[Ripuarisch]]. Roermonds: ''kruuske'' ('kruisje'). In het Sittards gebruikt men het ripuarisme ''krutske''. In de indeling van het ''Woordenboek van de Limburgse Dialecten'' valt het Sittards onder het Zuidelijk Oost-Limburgs en het Roermonds onder het Noordelijk Oost-Limburgs.<br>
Een belangrijk kenmerk van het Sittards waarmee het zich bij de Midden-Limburgse dialecten aansluit is de [[mouillering]] (Sittard en Geleen zijn ongeveer de zuidelijkst gelegen plaatsen van het aaneengesloten mouilleringsgebied), dat wil zeggen de verandering van ''-nd'' en ''-nt'' in ''-ndj'' resp. ''-ntj'' (''landj, lontj''). Iets typisch Zuid-Limburgs of zelfs Zuidoost-Limburgs, is de eindklank ''-sj'' waar andere dialecten ''-s'' of ''-rs'' hebben. Het dialect van Sittard heet dan het ''Zittesj'', en de bewoners van de provincie zijn ''Limburgesj''. Een fles wordt een ''flesj''. Zeer kenmerkend voor het Sittards is verder dat deze eindklank ook voorkomt in woorden waar andere Limburgse dialecten ''-rs'' hebben, bijvoorbeeld in ''woosj'' ("worst"; vgl. het Roermondse ''wórs'').
Wat Sittard met het Heuvelland èn Midden-Limburg deelt en waardoor het zich van [[Venlo]], [[Maastricht]] en [[Belgisch Limburg]] onderscheidt is dat het ten oosten van de [[Panninger linie]] ligt, dus ''sjlum, sjnappe, sjlech, sjtaon'' en ''zjwiege'' heeft voor "slim", "snappen", "slecht", "staan" en "zwijgen". Dit kenmerk is in de regio zeer algemeen. De medeklinkercluster ''sjw-'' aan het begin van woorden (bijv. in ''sjwans'', "staart") is een kenmerk dat het Sittards deelt met het Roermonds en Posterholts, al lijkt deze combinatie in het Sittards gaandeweg te veranderen in ''zjw-''.<br>
Net als veel andere Limburgse dialecten heeft het Sittards kenmerken van een toontaal. Hierdoor ontstaan homoniemen als ''klam'' (stoottoon) "klimspoor" versus ''klam'' (sleeptoon) "klimspoor", versus teen (stoottoon) "teen" versus ''teen'' (sleeptoon), "tin", waarbij het onderscheid tonemisch bepaald is.<br>
Op het gebied van de morfofonologie kenmerkt het Sittards zich vooral door het verschijnsel dat het diminutieve achtervoegsel ]] ''-ke'' verandert in ''-ske'' na ''-ch'', ''-k'' en ''-ng''; ''buik-buikske'' ("boeken/boekje"), ''sjpang-sjpèngske'' ("speld/speldje"), ''baoch-bäöchske'' ("boog/boogje").

==Sittardse diftongering==
De Sittardse diftongering is voor het eerst bestudeerd in het postuum uitgegeven proefschrift van de Sittardse taalkundige Willy Dols (1953). Dols situeerde het ontstaan van het verschijnsel in de 16e eeuw en bracht het in rechtstreeks verband met de verschillen in toonhoogte, door aan te tonen dat de tweeklanken moesten zijn ontstaan met als doel de verschillen tussen stoot- en sleeptoon nog eens extra te benadrukken. Ook constateerde Dols dat het verschijnsel eveneens werd toegepast op in het Sittards overgenomen leenwoorden.

De Sittardse diftongering is voor het eerst bestudeerd in het postuum uitgegeven proefschrift van de Sittardse taalkundige [[Willy Dols]] (1953).Het kenmerkendst aan het Sittards is echter de Sittardse diftongering, dat wil zeggen het verschijnsel dat wanneer in een dialect ten noorden van Sittard in een bepaald woord de ee of de oo heeft, en op deze klinker de stoottoon rust, datzelfde woord in het Sittards een ei of een ou heeft. Hierin verschilt het Sittards met vrijwel alle dialecten in de omgeving, behalve met de aangrenzende dialecten in Duitsland. Het gebied waarin dit voorkomt is beperkt en niervormig. Het beslaat precies de datzelfde woord in het Sittards een ''ei'' of een ''ou'' heeft. Hierin verschilt het Sittards met vrijwel alle dialecten in de omgeving, behalve met de aangrenzende dialecten in Duitsland. Het gebied waarin dit voorkomt is beperkt en niervormig. Het beslaat precies de gehele Duitse gemeente [[Selfkant]] (met dicht bij Sittard gelegen dorpen als [[Tüddern]], [[Havert]], [[Wehr (Selfkant)|Wehr]], [[Millen (Duitsland)|Millen]], maar ook Höngen, Saeffelen, Wehrhagen, [[Süsterseel]] en [[Hillensberg]]) en loopt uit over een aangrenzende rand op Nederlands gebied, die een boog vormt rond Sittard, van [[Echterbosch]] via [[Einighausen]] naar [[Amstenrade]] en [[Schinveld]]. Men zou daarom eigenlijk met meer recht kunnen spreken van een 'Selfkantse diftongering'. Vermoedelijk kan het diftongeringsgebied beter als relict-enclave dan als vernieuwingsgebied geïnterpreteerd worden.<ref>Zie J. Cajot: 'Nieuwe taalgrensvorming aan de oostgrens. In hoeverre is de Nederlands-Duitse staatsgrens tot taalgrens aan het evolueren?', in: J. Segers (red.), ''Taalgrensvorming in Zuid-Limburg'' (Mededelingen van de Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde, Nr. 26), Hasselt 1983.</ref>

Vergelijk:
{|
|'''Nederlands'''
|'''Roermonds'''
|'''Maastrichts'''
|'''Sittards'''
|-
|niet
|neet
|neet
|neit
|-
|leren
|lere
|liere
|leiere
|-
|bloed
|blood
|blood
|bloud
|-
|niemand
|geine
|gene
|geine
|-
|bier
|beer
|beer
|beier
|-
|vier
|veer
|veer
|veier
|}


Het verschijnsel is later opnieuw onderzocht door onder andere de Nijmeegse taalkundige Carlos Gussenhoven. Hij constateert dat de diftongering in lettergrepen met een stoottoon in het Sittards is gefonologiseerd, wat wil zeggen dat de ontstane tweeklanken gaandeweg als afzonderlijke klanken werden gezien.

==Geschreven teksten==
Liedjes in het Sittards werden gezongen door de troubadour Jo Erens en de meer chansonnier-achtige liedjeszanger Frits Rademacher. Beiden waren eind jaren 50 en begin jaren 60 van de 20e eeuw zeer populair. Van recenter datum zijn de Janse Bagge Band en Wim Leentjens. De allerbekendste Sittardenaar, Toon Hermans, schreef met name aan het eind van zijn leven ook een paar liedjes in zijn moedertaal.<br>
Uit Sittard komen ook enkele dichters, waarvan Charles Beltjens, Felix Rutten en Arthur Laudy de bekendste zijn.<br>
Er is een Veldeke-kring te Sittard, waarvan sommige leden (onder meer Albaer Sluis en Phil Schaeken) geregeld in het verenigingsblad Veldeke publiceren.<br>
Er bestaat een Sittards-Nederlands woordenboek.<ref >P.J.G. Schelberg: ''Woordenboek van het Sittards dialect met folkloristische aantekeningen'', Amsterdam 1979.</ref>

==Zie ook==
Voor de (taal-)geschiedenis en de relatie met de [[Selfkant]]:
* [[Hertogdom Gulik]]
* [[Millen]]
Voor een uitgebreid overzicht van de grammaticale en fonetische kenmerken van het Sittards en aanverwante dialecten, zie [[Limburgs]].

== Externe link ==
* [http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:8OCMPYpqacwJ:www.vanoostendorp.nl/pdf/sittards.pdf+%22midden-limburgs+dialect%22&hl=nl&gl=nl&pid=bl&srcid=ADGEESju6MZ2yGk4XKYK7jaSLweQIIDA3_NHxA2F6z9EZoHerkuG6gb-VntiLkIsiqvDidlN7ZiT84zw4VX3Xcj1vHlxA-jY9a4_qPazSsxvwYRqiobklJVJ2xEIp4NZi330VbldXXDM&sig=AHIEtbSNFDvDvMrtC5GxlmGY51PgfiXp1w Synchronische beperkingen op de Sittardse diftongering]

==Noten==
<References>


[[Categorie: Dialect in Limburg]]
860
bewerkingen

Navigatiemenu